O przymusie pracy i antynomiach wolnego czasu. Relacje między czasem wolnym a pracą na przykładzie kultury antycznej i socjologicznego studium Bezrobotni Marienthalu

Abstrakt

Prowadzenie szczęśliwego i rozumnego życia było dla starożytnych Greków elitarną możliwością i ograniczało się do ludzi wolnych, którzy w przeciwieństwie do niewolników nie musieli pracować, by zapewnić sobie niezbędne do życia środki. W artykule autor rekonstruuje Arystotelesowską ideę czasu wolnego, który wiąże się ze sferą czynności autotelicznych i nieinstrumentalnych, czyli z działaniami niepodporządkowanymi praktycznym imperatywom życia. Samo dysponowanie czasem wolnym, choć dla starożytnych było warunkiem koniecznym, współcześnie okazuje się jednak warunkiem niewystarczającym do prowadzenia roztropnego vita contemplativa.

W tekście podjęto próbę analizy sytuacji, w których nadmiar czasu wolnego staje się problemem, wywołując poczucie beznadziei, bezsensu i życia bezproduktywnie straconego. Autor odwołuje się do klasycznego studium socjologicznego Bezrobotni Marienthalu, poświęconego wpływowi długotrwałego bezrobocia na społeczną integrację, by zilustrować omawiane zjawisko.

Czas wolny w obydwu przypadkach ściśle wiąże się pracą, lecz jej brak może być albo warunkiem szczęśliwego vita contemplativa, albo nieznośnym ciężarem, prowadzącym do utraty sensu życia. W tekście podjęto próbę uzasadnienia, że w warunkach nowoczesności idea czasu wolnego nie jest, jak u Arystotelesa, przeciwieństwem pracy, lecz jej przedłużeniem, bezkolizyjnie wpisując się w nowożytną ideę vita activa.