„Stan Rzeczy” jest czasopismem antydyscyplinarnym, przestrzenią dialogu między socjologią a innymi dyscyplinami z kręgu nauk społecznych i humanistycznych. Szukamy nowatorskich i nieoczywistych ujęć zjawisk społecznych, pytamy o fundamenty. Interpretujemy nowe zjawiska, zwłaszcza w obszarze Europy Środkowo-Wschodniej. Odwołujemy się do chlubnych tradycji uprawiania socjologii na Uniwersytecie Warszawskim, do krytycznego i zaangażowanego myślenia o społeczeństwie przy zachowaniu najwyższych rygorów naukowej dyscypliny. Zobacz więcej „Stan Rzeczy” jest wydawany przez Wydział Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego. Pismo znajduje się w wykazie czasopism naukowych Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego (20 punktów) i jest indeksowane w bazach Erih Plus, CEEOL, CEJSH, IC Journals Master List (ICV 2020: 77.85). ISSN: 2083-3059, e-ISSN: 2450-7504 Facebook/StanRzeczy
Wydział Socjologii UW. Partner wydawniczy: Wydawnictwo Campidoglio
Koncepcja komunikacyjnej stratyfikacji społeczeństwa w kontekście miasta – style życia jako kody komunikacji
Artykuł podejmuje przede wszystkim próbę zastosowania komunikacyjnej stratyfikacji społeczeństwa polskiego ze względu na styl życia do refleksji nad możliwymi strategiami i praktykami projektowymi w przestrzeni miejskiej. Autorzy stawiają tezę, że koncepcja miejskiego stylu życia (Oliveira, Vidal, Ferraz 2020) jest zwyczajnie zbyt ogólna i niewystarczająca do zrozumienia, czym jest miasto z perspektywy architektoniczno-urbanistycznej i społecznej. Również kategoria klasy kreatywnej (Florida 2003) jest nie tyle opisem specyficznego stylu życia, ile przejawem konsumpcyjnie zorientowanych praktyk rynku. W tekście podjęta została zatem próba dopasowania kodów lifestyle’owych (janKomunikant 2012) do różnych obszarów aktywności projektowych w wybranych przestrzeniach miejskich w sposób zorientowany na końcowego odbiorcę w określonej roli społecznej, zakładając przy tym, że społeczeństwo należy rozumieć przede wszystkim jako system komunikacyjnych powiązań (Luhmann 1995). Jak wskazują badacze z grupy badawczej janKomunikant, punktem odniesienia dyferencji stylu życia jest komunikacja społeczna i jej społeczne manifestacje.
Nauki o komunikacji społecznej i mediach
Prawa autorskie (c) 2023 Agnieszka Labus, Mariusz Wszołek https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
„Czas wolny jest zawsze okupiony pracą, tylko nie dla kogoś, a dla siebie”. Ogród działkowy jako projekt tożsamościowy warszawskiej klasy średniej
Celem artykułu jest odpowiedź na pytanie, czy czas wolny pozostaje pod wpływem „długiego ramienia pracy”, czy też funkcjonuje jako bardziej niezależna sfera w życiu działkowców ROD „Waszyngtona” w Warszawie. Autorka bada, jakie wyobrażenia o czasie wolnym i zarządzaniu sobą wybrzmiewają w wypowiedziach jej rozmówców. Jaką rolę odgrywa zajmowanie się działką w ich indywidualnych projektach tożsamościowych? Na perspektywę teoretyczną tekstu składają się socjologia czasu wolnego oraz antropologia i socjologia środowiska. Materiał empiryczny został zebrany podczas indywidualnych wywiadów pogłębionych i obserwacji terenowych. Autorka prowadzi analizę przez pryzmat dwóch kategorii: romantycznych wizji socjonatury wśród klasy średniej oraz tożsamościowych wymiarów zajmowania się ogrodem. Argumentuje, że czas wolny działkowców odzwierciedla ich wizje dobrego życia. Opiera się na złożonym etosie, który zawiera z jednej strony pochwałę pracowitości, a z drugiej – potrzebę twórczej autoekspresji.
Prawa autorskie (c) 2023 Maja Wróblewska https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Rozmycie granic między czasem wolnym i czasem pracy to postulat o niejednoznacznym wydźwięku. Odwołują się do niego badacze kolektywnych form samoorganizacji, a jednocześnie także dyskurs korporacji, którego korzenie można wskazać w kulturze indywidualizmu. Sprzeciw wobec rozmycia granic czasu da się z kolei wyinterpretować z teorii psychoanalitycznej, wprowadzającej pojęcia zasady rzeczywistości czy kastracji symbolicznej konstytutywnej dla podmiotu. Artykuł proponuje spojrzenie na dyskursy psychoanalizy oraz dóbr wspólnych w kontekście problemu ograniczeń nakładanych na czas wolny w nowoczesności. Ograniczenia te można potraktować jako grodzenia narzucane przez logikę kapitalistycznej produkcji, a zarazem jako efekt braku, wokół którego zbudowana jest struktura symboliczna wytworzona w warunkach nowoczesności. Zestawienie perspektyw teoretycznych z zupełnie różnych tradycji myślenia pozwala zatem ująć najbardziej ambiwalentny aspekt zagadnienia granic czasu wolnego.
Prawa autorskie (c) 2023 Aniela Partyga https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Edward Abramowski i utopia czasu wolnego
Artykuł przedstawia i analizuje poglądy Edwarda Abramowskiego na temat czasu wolnego w odniesieniu do jego utopii socjalizmu bezpaństwowego. Poglądy te pojawiają się już w jego wczesnych pismach (między innymi w Dniu roboczym i szkicu Kapitalizm), w których z jednej strony praca traktowana jest jako narzędzie panowania klasowego, z drugiej natomiast zdobycie czasu wolnego wydaje się konieczne do tego, by robotnicy stali się świadomymi obywatelami. Namysł Abramowskiego nad czasem wolnym pogłębia się w rozprawach z końca XIX wieku (Co to jest sztuka?, Etyka a rewolucja i Zagadnienia socjalizmu), w których powodzenie sprawy socjalistycznej zostaje uzależnione od ograniczenia czasu pracy. Autor postuluje wówczas wprowadzenie „prawa do próżnowania”, które stanie się punktem wyjścia braterskich więzi społecznych. W praktyce będzie to oznaczało szacunek dla indywidualności każdej jednostki ludzkiej i nadanie jej prawa do samorealizacji wedle własnego uznania. Artykuł kończą uwagi na temat aktualności koncepcji Abramowskiego w kontekście zjawiska „pracy bez sensu”.
Prawa autorskie (c) 2023 Michał Gniadek https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Augustyn z Hippony oraz społeczny i aspołeczny wymiar christianae vitae otium
Celem artykułu jest analiza koncepcji czasu wolnego w myśli Augustyna z Hippony. Wraz z chrześcijaństwem, zabarwionym jeszcze neoplatonizmem, nacechowanie pojęcia otium zmienia się na bardziej pozytywne. To więc Augustyn jako myśliciel stojący na rozdrożu dwóch epok jest tu najciekawszym obiektem refleksji. O ile bowiem wczesne chrześcijaństwo powoli ustanawia nowego rodzaju uniwersalną wspólnotę, Augustyńskie otium warto prześledzić właśnie z perspektywy jego stosunku do wspólnotowości jako takiej. Poza pojawiającą się tu oczywistą niespójnością, która nie jest dla myśli Augustyna czymś wyjątkowym, ujawniają się dwa zawarte w chrześcijańsko rozumianym czasie wolnym bieguny. Z jednej strony ma on charakter społeczny, z drugiej – w istocie jest aspołeczny. Czas wolny, jako czas w zadumie i modlitwie, ma być elementem niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania Kościoła jako całości, lecz jest on zarazem dla jednostki przedsmakiem wiecznego, pozaczasowego odpoczynku w Królestwie Niebieskim, choć to jeszcze nie nastało, a swoimi obietnicami radykalnie odbiega od doczesności, jak siódmy dzień stwarzania z Księgi Rodzaju. Artykuł będzie zatem stawiał sobie za zadanie ukazanie, jak te idące w przeciwne strony siły zawierają się w Augustyńskim otium i tym samym nadają mu odmienne sensy.
Prawa autorskie (c) 2023 Michał Sońta https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Towarzyskie życie czytania – społeczne dystynkcje wolnej lektury
W artykule podjęta została kwestia społecznych wymiarów praktyk i estetycznych wyborów czytelniczych w Polsce. Uwaga jest skupiona na wolnej lekturze, czyli czytaniu książek, które podlega spontanicznemu wyborowi czytelnika i umiejętności odnalezienia satysfakcji. W prezentowanych analizach wykorzystano wybrane wyniki ogólnopolskich badań społecznego zasięgu książki realizowanych w Bibliotece Narodowej od początku lat 90. XX wieku, a od 2012 roku corocznie, które pozwalają śledzić ciągłość i zmiany w preferencjach lekturowych Polaków, w tym społeczno-demograficzne uwarunkowania wyboru czytania książek jako atrakcyjnej formy spędzania czasu wolnego. Systematyczne czytanie książek (minimum siedem woluminów w ciągu roku) to hobby tylko niektórych osób wyróżniających się najwyższym kapitałem kulturowym. W tekście ukazano, na ile wśród czytelników obecni są „kulturowi wszystkożercy”, preferujący gatunki literackie z różnych poziomów estetycznych. W tym celu analizie poddano spontaniczne wybory czytelnicze oraz wyodrębniono kategorię czytelników estetycznie zaangażowanych, to znaczy czytających co najmniej dwie książki jednego typu. Badanie wskazało na literaturę gatunkową: kryminalno-sensacyjną i obyczajowo-romansową jako najważniejszy i wspólny dla Polaków wybór lekturowy.
Prawa autorskie (c) 2023 Zofia Zasacka https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
„Martwym jest członkiem każdego społeczeństwa człowiek, który nie pracuje”. Walka z czasem wolnym jako forma akumulacji pierwotnej w okresie modernizacji stanisławowskiej
Celem artykułu jest zbadanie, jakich technik używała władza w Polsce stanisławowskiej, aby walczyć z czasem wolnym, a także określenie, do jakiego stopnia walka ta może być uznana za formę akumulacji pierwotnej. W tym celu analizie poddane zostają dwie instytucje: Warszawski Dom Poprawy oraz projekt paszportyzacji ludności z 1790 roku. Metody badawcze obejmują analizę oficjalnych dokumentów urzędowych oraz 140 przesłuchań osób zatrzymanych przez Straż Marszałkowską w latach 1787–1794. Do badań zastosowano teorię władzy Michela Foucaulta (ze szczególnym uwzględnieniem koncepcji reżimów: suwerennego, dyscyplinarnego i biopolitycznego). Wnioski wskazują na nieskuteczność prób regulacji czasu wolnego ze względu na słabość instytucji. Mimo zastosowania licznych nowatorskich technik władzom nie udało się trwale wpłynąć na kształt stosunków społecznych. Autor artykułu argumentuje, że walka z czasem wolnym może być uznana za „zastępczą” akumulację pierwotną – imitację idei zachodnich bez realnego wpływu na rozwój kapitalizmu.
Prawa autorskie (c) 2023 Gabriel Klimont-Jaroszuk https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Prawa autorskie (c) 2023 Charles Leadbeater, Paul Miller https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
O przymusie pracy i antynomiach wolnego czasu. Relacje między czasem wolnym a pracą na przykładzie kultury antycznej i socjologicznego studium Bezrobotni Marienthalu
Prowadzenie szczęśliwego i rozumnego życia było dla starożytnych Greków elitarną możliwością i ograniczało się do ludzi wolnych, którzy w przeciwieństwie do niewolników nie musieli pracować, by zapewnić sobie niezbędne do życia środki. W artykule autor rekonstruuje Arystotelesowską ideę czasu wolnego, który wiąże się ze sferą czynności autotelicznych i nieinstrumentalnych, czyli z działaniami niepodporządkowanymi praktycznym imperatywom życia. Samo dysponowanie czasem wolnym, choć dla starożytnych było warunkiem koniecznym, współcześnie okazuje się jednak warunkiem niewystarczającym do prowadzenia roztropnego vita contemplativa. W tekście podjęto próbę analizy sytuacji, w których nadmiar czasu wolnego staje się problemem, wywołując poczucie beznadziei, bezsensu i życia bezproduktywnie straconego. Autor odwołuje się do klasycznego studium socjologicznego Bezrobotni Marienthalu, poświęconego wpływowi długotrwałego bezrobocia na społeczną integrację, by zilustrować omawiane zjawisko. Czas wolny w obydwu przypadkach ściśle wiąże się pracą, lecz jej brak może być albo warunkiem szczęśliwego vita contemplativa, albo nieznośnym ciężarem, prowadzącym do utraty sensu życia. W tekście podjęto próbę uzasadnienia, że w warunkach nowoczesności idea czasu wolnego nie jest, jak u Arystotelesa, przeciwieństwem pracy, lecz jej przedłużeniem, bezkolizyjnie wpisując się w nowożytną ideę vita activa.
Prawa autorskie (c) 2023 Tomasz Maślanka https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Vibeology, or, The Style of Too Late Capitalism: Anna Kornbluh, Immediacy, or, The Style of Too Late Capitalism
Prawa autorskie (c) 2023 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Zawiła droga do uznania w polu sztuki: Piotr Szenajch, Odczarowanie talentu. Socjografia stawania się uznanym artystą
Prawa autorskie (c) 2023 Bartosz Pergół https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
The Energy Transition Is Just the Tip of the Iceberg: Changes in Understanding Modern Democracy in the Context of the Climate Crisis
The aim of this article is to consider the liberal perspective and the de-growth perspective on capitalism, the climate crisis, and energy consumption. According to proponents of capitalism, solving the climate crisis needs to be done in terms of “green growth.” More radical thinkers argue that the problem is not the source of energy but rather that its consumption is subordinated to economic growth. Therefore, they propose changing the energy consumption strategy from a model aimed at infinite profit to one focused on ensuring universal well-being. This article outlines selected basic socio-political issues related to moving away from economic growth and the possibilities for redefining the understanding of democracy. Abandoning the concept of economic growth also presents an opportunity for transformations within political ontology – the possibility of viewing society as a multitude without the privileged position of the human. The article thus also shows the similarities between ontological resolutions and the changes that need to occur in understanding the climate crisis, and thereby depicts the need for changes that are far more complex than merely making capitalism “greener.”
Prawa autorskie (c) 2025 Bartosz Kamiński https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
The Tainted Shadow of the Green Revolution: The Cobalt Conundrum in the Democratic Republic of the Congo
The aim of this article is to characterise the system of the cobalt economy. The introduction presents the importance of cobalt for the green energy revolution. The production chain and the role of the main entities that co-create it are described. Then, the functioning of cobalt mines in the Democratic Republic of the Congo – including both large mines managed by corporations and artisanal small-scale ones – is discussed. Attention is drawn to phenomena such as forced labour, bonded labour, slave labour, child labour, the situation of women, and violations of all health and safety standards in mines. The article ends with an analysis of the effectiveness of international initiatives aimed at improving the situation of producers and implementing the idea of sustainable development.
Prawa autorskie (c) 2025 Błażej Popławski, Roman Chymkowski https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Transforming Energy Systems, Transforming Social Science: Social Researchers and Collective Experimentation in Action
The accelerating climate change and biodiversity crisis necessitate an unprecedented mobilisation of resources for a sustainable transition. This article explores how the anticipated contribution of social science to this transition requires a redefinition of social researchers’ roles. Drawing on sustainable transition studies, actor–network theory’s concept of translation, and insights from a transdisciplinary research project supporting stakeholder-driven solutions, we offer recommendations for researchers engaged in similar endeavours. We demonstrate how the need for simultaneous modifications of attitudes, interests, institutions, and infrastructure within sustainable solutions also applies to the organisation of scientific research itself.
Prawa autorskie (c) 2025 Agata Stasik, Alicja Dańkowska, Tomasz Niedziółka, Agata Dembek https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Fumeless Cities and Death Rays: An Archaeology of Fantastic Energy Sources in Polish Science Fiction of the Interwar Period
The paper reviews the most important, in the author’s opinion, visions of alternative and futuristic ways of producing energy in Polish science-fiction literature before 1939: from electricity generated by hydroelectric turbines through solar rays to radioactivity. The author wonders whether such ideas of energy transformations are still relevant and whether various kinds of pop-cultural visions of the future from the twenty-first century are characterised by unconscious reproduction of modernisation and modernist narratives from a hundred years ago. The theoretical framework of this paper draws upon Richard Barbrook’s concepts of imaginary futures and Charles Taylor’s social imaginaries, as well as Siegfried Zielinski’s concept of media archaeology.
Prawa autorskie (c) 2025 Jerzy Stachowicz https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Lifting the Resource Curse in Africa’s Energy Sector
The aim of the article is to examine the resource curse – a phenomenon where resource-rich countries paradoxically experience economic underperformance and social instability – in Africa, especially the Sub-Saharan part of the continent. In the introduction, the energy sector and the oil-rich states in Africa are described. The article then analyses academic discussions on the use of concepts such as the “resource curse,” the “Dutch disease,” and “rentier states,” and the entanglement of this debate in post-colonial relations between the Global North and the Global South. Next, the causes and social, economic, and environmental implications of the resource curse in Africa’s energy sector are outlined. Drawing on multi-disciplinary perspectives from history, economics, political science, and development studies, the article explores the complex interplay of factors that contribute to the resource curse phenomenon in three illustrative African countries: Nigeria, Angola, and Ghana. In summary, the key policy responses – the possible “cure” for the resource curse – are characterised.
Prawa autorskie (c) 2025 Błażej Popławski https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
The Grassroots Energy Transition in Poland through a Sociological Lens
An energy transition is underway in Poland. Various socio-technical models of energy production and consumption are being tested, including prosumption, renewable energy generation, and microgrids. However, success has been limited. We show that sociological concepts developed to explain the course of the socio-economic transformation in Poland can easily be applied to Poland’s energy transition. Using such theoretical categories as “sociological vacuum,” “apparent actions,” and institutional isomorphism, we explain the lack of success of the energy transition in Poland in connection with the functioning of different types of energy communities. This text is not a report on empirical research. Although we refer to our empirical research, which we have discussed more extensively elsewhere, the text is theoretical in nature. Our goal is to bring classical sociological categories into the discussion of energy transformations.
Prawa autorskie (c) 2025 Radosław Tyrała, Maria Nawojczyk, Łukasz Afeltowicz https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Energy Citizenship and Its Application in the Energy Transition in Poland
Energy citizenship, a concept that frames individuals and communities as active participants in energy transitions, has gained significant attention as a critical element in achieving sustainable and just energy systems. This paper builds on Devine-Wright’s (2007) foundational work by exploring the concept of energy citizenship as a multidimensional and evolving phenomenon. It analyses current trends in energy citizenship, including community energy initiatives, energy transition, and justice at the intersection of climate action, environmental awareness, and European research. While existing research has developed theoretical foundations, the operationalisation of energy citizenship across diverse socio-political contexts remains underexplored. Using a recently validated scale to measure perceptions of energy rights and responsibilities, this paper presents a preliminary analysis of Polish energy citizenship. The findings reveal strong public support for fundamental energy rights. However, attitudes concerning personal responsibility or willingness to act are significantly less positive. This paper provides a summary of theoretical and practical pathways towards a more equitable and inclusive sustainable energy system, while emphasising the need for targeted initiatives to address these challenges.
Prawa autorskie (c) 2025 Katarzyna Iwińska https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Do Social Relations “Have” Time? A Critical-Realist Relational Perspective on Social Time
Prawa autorskie (c) 2025 Michalis Christodoulou https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Framing Conflicts of European Energy Transitions and the Rescaling of Polish Expertise: Aleksandra Lis, Climate and Energy Politics in Poland: Debating Carbon Dioxide and Shale Gas
Prawa autorskie (c) 2025 Claudia Foltyn https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
The Alternatives We Desperately Need: Ewa Bińczyk, Uspołecznianie antropocenu. Ekowerwa i ekologizowanie ekonomii
Prawa autorskie (c) 2025 Andrzej Frelek https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Actuality and Its Discontents: A Critical Reflection on Michael Marder’s Hegel’s Energy: Michael Marder, Hegel’s Energy: A Reading of The Phenomenology of Spirit
Prawa autorskie (c) 2025 Bartosz Wójcik https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Shale Gas: A Revolution that Did Not Happen: Anna Szołucha, Gaz łupkowy w Polsce. Historia, magia, protest
Prawa autorskie (c) 2025 Anna Ptak https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
„Duch kapitalizmu” to pojęcie kojarzące się przede wszystkim ze sławną książką Maxa Webera o etyce protestanckiej i początkach kapitalizmu. Do dyskursu nauk społecznych wprowadził je jednak nie Weber, lecz Werner Sombart – wieloletni przyjaciel, a później konkurent autora Etyki protestanckiej. U Sombarta „duch” ma przede wszystkim sens psychologiczny, jest określeniem zespołu dyspozycji, dzięki którym człowiek może odnieść sukces w systemie gospodarczym nastawionym na systematyczne i nieograniczone pomnażanie bogactwa. W tekście staram się prześledzić spór między Weberem a Sombartem dotyczący „ducha kapitalizmu”, a także późniejsze losy tego pojęcia oraz użytki czynione z niego przez takich autorów jak Daniel Bell, Richard Sennett oraz, last but not least, Luc Boltanski i Ève Chiapello.
Prawa autorskie (c) 2025 Michał Warchala https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Kapitalizm – duchy, widma i rzeczywistość
Prawa autorskie (c) 2025 Adam Rogoda, Michał Warchala https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Kontrkulturowe widma prze(-y-)szłości a nowy duch kapitalizmu
Artykuł porównuje dwie konceptualizacje „duchów” zrodzonych z kontrkultury przełomu lat 60. i 70., które można odnaleźć w Nowym ducha kapitalizmu Luca Boltanskiego i Ève Chiapello oraz w Kwasowym komunizmie Marka Fishera, osadzonym w szerszym kontekście jego twórczości. Szczególną uwagę poświęcono temu, w jaki sposób obie interpretacje sytuują się wobec określonych założeń i dyskursywnych reguł wywiedzionych z Etyki protestanckiej i ducha kapitalizmu Maxa Webera. Boltanski i Chiapello, powtarzając gest niemieckiego socjologa, tropią korzenie współczesnej kultury pracy. Fisher poszukuje natomiast potencjalnych źródeł postkapitalistycznego porządku, opartego na zasadzie wolności od pracy. Koncepcje te przypisują dawnej kontrkulturze istotną sprawczość w polu nie tylko symbolicznym, ale też polityczno-gospodarczym. Autorzy zajmują jednak przeciwstawne stanowiska w kwestii tego, czy wywołana przez nią transformacja już się dokonała, czy dopiero ma nadejść.
Prawa autorskie (c) 2025 Błażej Skałecki https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Asceza proklimatyczna a duch kapitalizmu. Rozważania na temat zasadności usprawiedliwiania kapitalizmu w obliczu katastrofy klimatycznej
Celem artykułu jest rozważenie, czy zmiany związane z katastrofą klimatyczną nie doprowadzają do dyskredytacji „ducha kapitalizmu”, a także czy współcześnie nie jest potrzebne wprowadzenie „ducha antykapitalizmu”. Istnienie kapitalizmu było usprawiedliwiane od początku jego funkcjonowania – czynił to John Locke w XVII wieku; Max Weber wyjaśniał, w jaki sposób wykorzystywana do tego była etyka protestancka, a na przełomie XX i XXI wieku podobne analizy tego zjawiska przeprowadzali Luc Boltanski i Ève Chiapello. W artykule przeprowadzona została analiza tych koncepcji w kontekście ekonomii teologicznej przedstawionej przez Giorgia Agambena. Punktem odniesienia dla sformułowania pojęć ducha antykapitalizmu i odpowiadającej mu ascezy proklimatycznej są prace Giorgia Agambena, Ewy Bińczyk i Tima Jacksona.
Artykuł koncentruje się na próbie odpowiedzi na pytanie, czy na naszych oczach wyłania się nowe społeczeństwo kapitalistyczne, którego zarysy już widzimy, choć do końca nie umiemy go opisać. Jakie społeczeństwo towarzyszy globalnemu systemowi gospodarczemu, który nazywany tu umownie kapitalizmem 2.0? W tekście zakłada się, że tak jak dla kapitalizmu 1.0 decydująca była rewolucja przemysłowa, tak dla kapitalizmu 2.0 jest to – wciąż trwająca – rewolucja cyfrowa. Odpowiedź na pytanie o nowe społeczeństwo kapitalistyczne zakłada postępujący proces autonomizacji kapitalizmu jako systemu technologiczno-gospodarczego w sensie malejącej nad nim kontroli, biorąc pod uwagę dotychczasowe wzory działania zbiorowego aktorów społecznych. W fazie kapitalizmu przemysłowego były to przede wszystkim ruchy społeczne i związki zawodowe, których skuteczność obecnie w społeczeństwach Globalnej Północy w sposób widoczny maleje. Artykuł odwołuje się do trzech koncepcji, które wiele różni, ale które wydają się podzielać pogląd o kapitalizmie jako autonomicznym systemie gospodarczym. Niklas Luhmann odwołuje się do swojej koncepcji samosterowności, autopojezy: kapitalizm reprodukuje się poprzez własne działania, obojętny na ludzkie zamiary i działania, co wyjaśnia zdolność kapitalizmu do ewolucji niezależnie od kontroli politycznej lub społecznej. Alain Touraine operuje pojęciem kapitalizmu finansowego i akcentuje milczenie aktorów społecznych w obliczu kryzysów gospodarczych o zasięgu globalnym. Wiele wskazuje na to, że badane przez niego ruchy społeczne nie uzyskały w XXI wieku wpływu na logikę systemu, który – jak powiedziałby Luhmann – działa „na swoich kodach”. Z kolei Shoshana Zuboff pokazuje, jak daleko sięga władza instrumentalna bezosobowych korporacji, które stopniowo wykluczają indywidualną i zbiorową sprawczość podmiotową i czynią to nie z pomocą ideologii czy represji – jak w totalitarnych systemach politycznych – tylko przez antycypacyjną modyfikację zachowań. Opracowanie poddaje w wątpliwość tezę, że mobilizacje zbiorowe o charakterze emancypacyjnym, wykształcone w okresie kapitalizmu 1.0, będą skuteczne w nowych warunkach kapitalizmu 2.0.
Prawa autorskie (c) 2025 Paweł Kuczyński https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Niesamowitość finansjalizacji – w stronę zrozumienia problemu
Prawa autorskie (c) 2025 Andrzej Leder https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Stłuc kapitalistyczne lustro, czyli socjologiczna użyteczność myśli Marka Fishera na przykładzie Dziwacznego i osobliwego
Artykuł ukazuje społeczno-polityczny wymiar myśli Marka Fishera na przykładzie pojęć dziwaczności i osobliwości. Koncepcje te zostają osadzone w szerszym projekcie teoretycznym Fishera, obejmującym między innymi analizę granic wyobraźni społecznej. Motywem, który stał się przyczynkiem do wskazania ustaleń Dziwacznego i osobliwego oraz ich socjologicznej użyteczności, jest argumentacja na rzecz tego, że znajomość dzieł kultury, do których odwołuje się Fisher, nie jest konieczna, aby zrozumieć i wykorzystać główne idee książki. Autor sugeruje w tym celu potraktowanie przywoływanych przykładów jako symulakrów. Tekst łączy omawiane pojęcia z innymi pracami Fishera, wskazując na rolę Dziwacznego i osobliwego w krytyce neoliberalnego porządku. To, co „dziwaczne” i „osobliwe”, może ujawniać słabe punkty obecnego systemu społecznego i otwierać drzwi do nowego wyobrażenia postkapitalistycznych przyszłości. Kategorie te pomagają identyfikować współczesne ruchy alternatywne i ich społeczne propozycje oraz chronić je przed przejęciem przez prawicowe narracje.
Prawa autorskie (c) 2025 Michał Szewczyk https://creativecommons.org/licenses/by/4.0