Ortodoksja

13-07-2026

Numer tematyczny czasopisma „Stan Rzeczy” pod redakcją dr. Łukasza Kożuchowskiego (Uniwersytet Warszawski), dr. Filipa Sylwestrowicza (Wyższe Baptystyczne Seminarium Teologiczne) i Filipa Łapińskiego (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Uczelnia Łazarskiego)

Termin składania abstraktów: 15 września 2026 r.

„Ortodoksja” to pojęcie bogate znaczeniowo w szerokiej gamie dyscyplin. W niniejszym numerze interesuje nas ono przede wszystkim jako kategoria pozwalająca badać społeczne mechanizmy wytwarzania, utrwalania i kwestionowania tego, co uznawane za prawomocne. Pytanie o ortodoksję jest więc pytaniem o granice wspólnoty, o kanony wiedzy i praktyki, o autorytet instytucji, o władzę symboliczną oraz o sposoby odróżniania przekonań właściwych od błędnych, dopuszczalnych od wykluczonych, oczywistych od kontestowanych.

Choć pojęcie ortodoksji najczęściej kojarzone jest z kontekstem religijnym, jest także użyteczną kategorią analityczną odnoszącą się do kanonów przekonań i praktyk uznawanych za odpowiednie w innych kontekstach. Dla francuskiego socjologa Pierre’a Bourdieu starogreckie słowo doksa odnosi się do doświadczenia społeczności, która uznaje własne reguły i praktyki kulturowe oraz moralne za oczywiste, utożsamiając ich z natury subiektywno-arbitralną strukturę z obiektywnym porządkiem świata. Przekonanie o charakterze ortodoksyjnym pojawia się zaś wtedy, gdy wcześniejsza doksa przyjmowana jest ze „świadomością i rozpoznaniem możliwości [istnienia] odmiennych lub antagonistycznych poglądów” (Bourdieu 1977: 164); staje się przekonaniem dyskursywnym i urefleksyjnionym.

W heterodoksji dana praktyka lub przekonanie bywają kontestowane, co czyni heterodoksję i ortodoksję pojęciami obiektywnie przeciwstawnymi (Bourdieu 1991: 128). W tym sensie relacja zestawienie doksa–ortodoksja–heterodoksja opisuje dynamikę dyskursywnych i pozadyskursywnych sposobów utrzymywania oraz zdobywania władzy symbolicznej, a także dookreślania tego, co „da się pomyśleć”, co wyraża ideologię panującą w danym polu oraz co buduje ideologie rzucające jej wyzwanie.

Tak rozumiana ortodoksja staje się kategorią pozwalającą badać pola nauki, polityki, kultury, sztuki, edukacji czy debaty publicznej. Możemy mówić o ortodoksjach w różnych dziedzinach wiedzy, którym nowe prądy i badania nieraz rzucają wyzwanie, kwestionując istniejące paradygmaty oraz ich ograniczenia. Za swoiste ortodoksje można uznać postulaty poszczególnych prądów w literaturze i sztuce, o ile wykształciły własny kanon i sprawdzone formy ekspresji. Pojęcie ortodoksji przeniknęło też do języka debaty publicznej, w której najczęściej odnosi się do formy ataku na kwestionowany konsensus lub próby demaskowania procesu wytwarzania wiedzy przez klasy dzierżące władzę symboliczną w życiu społecznym.

Jednocześnie istotna pozostaje oczywiście genealogia pojęcia. Dla żyjącego w IV wieku p.n.e. Platona doxa jest mniemaniem wyznawanym przez ludzi niezależnie od jego racjonalnych podstaw, zaś orthe doxa („sąd prawdziwy”) stanowi mniemanie posiadające rozumowe uzasadnienie. Najpopularniejsze aż do dziś znaczenie termin „ortodoksja” nabył natomiast w chrześcijaństwie II wieku n.e. jako określenie przekonań i praktyk właściwych wspólnocie wyznawców Chrystusa. Ortodoksja z założenia była wówczas rozumiana jako pojęcie przeciwstawne herezji – stosowane do nazywania poglądów uznanych za potępione przez kolejne kościelne sobory. Wczesne chrześcijaństwo zmagało się bowiem z kryzysem autorytetu, raptownie rozwijającymi się nurtami o różnorodnym rozumieniu prawd wciąż rodzącej się wiary oraz potrzebą dookreślenia swoich ram teologicznych. Narzędziami, które posłużyły wczesnym wspólnotom chrześcijańskim do sprecyzowania swojego rozumienia ortodoksji, były kanon Pisma Świętego, sukcesja apostolska oraz tak zwana apostolska reguła wiary (; Ratzinger 2011: 112). Wraz z postępami historii chrześcijaństwa wyzwania nowych czasów wymuszały nieustanne negocjowanie i konkretyzowanie rozumienia ortodoksji teologicznej oraz kościelnej w relacji do poglądów i nurtów stopniowo identyfikowanych jako heretyckie w wewnętrznym dyskursie wczesnego Kościoła; w tym kontekście funkcjonują rywalizujące perspektywy rozumienia ortodoksji jako pierwotnej względem herezji bądź kształtującej się w nieodzownym odniesieniu do niej i ostatecznie zdefiniowanej a posteriori dzięki własnemu zwycięstwu (Jorgensen 2017: 1–5).

Obecnie samo pojęcie ortodoksji rozumiane jest odmiennie przez różne gałęzie chrześcijaństwa (Quinn, Davidson 1976), kładące nacisk na intelektualne posłuszeństwo Magisterium Kościoła ucieleśnionemu w osobie Biskupa Rzymu w Kościele Katolickim, doktrynalną przynależność do ksiąg wyznaniowych w Kościołach ewangelickich lub fundamentalnych prawd chrześcijaństwa w później powstałych Kościołach protestanckich. Różnice istnieją także w wewnętrznym stosunku instytucji oraz jej wiernych do własnej ortodoksji. Rozciągają się one od próby jej lojalnego podtrzymania jako otrzymanego depozytu wiary, wyrażanej potrzeby magisterialnego dookreślenia w obliczu nowych wyzwań intelektualnych bądź dynamicznego reinterpretowania doktryny Kościoła w duchu zmian kulturowych.

Opublikowany przed kilkoma laty numer 1(18)/2020 „Stanu Rzeczy” poświęcony był terminowi „herezja”, co zaowocowało interesującym i wieloaspektowym zestawieniem analiz dyskursu społecznego i politycznego, teoretycznych rozważań nad sporem światopoglądów religijnego i naukowego oraz tekstów literackich. Teraz chcemy pochylić się również nad dialektycznym przeciwieństwem herezji, jakim jest ortodoksja, i przyjrzeć się wielorakim przykładom jego rozumienia i stosowania (zarówno w formalnym, jak i nieformalnym sensie) w dyskursach religijnych, filozoficznych, kulturowych, politycznych czy odnoszących się do paradygmatów w naukach społecznych i humanistycznych. Interesują nas zarówno teksty analizujące współczesne zagadnienia, jak i artykuły poświęcone problematyce historycznej, kreślące szeroką panoramę wydarzeń lub skoncentrowane na analizie przypadku.

Zapraszamy do nadsyłania opracowań poświęconych temu zagadnieniu w następujących obszarach tematycznych:

ortodoksja/doksa/heterodoksja jako narzędzia analityczne w socjologii i innych naukach społecznych oraz humanistyce (w tym w ujęciach pola i władzy symbolicznej);
mechanizmy wytwarzania, reprodukcji i kwestionowania kanonu (wiedzy, norm i ortopraksji) – na przykładzie m.in. instytucji, autorytetów, edukacji, sankcji oraz rytuałów;
ortodoksja i heterodoksja w dynamice dyskursu i władzy symbolicznej w polach kultury, religii, nauki i polityki;
ortodoksja jako kategoria w debacie publicznej i dyskursach pozareligijnych – metafory, retoryka, spory o konsensus;
źródłowe rozumienie ortodoksji w historii teologii chrześcijańskiej;
ortodoksja w tradycjach religijnych (chrześcijaństwo, islam, judaizm i inne) oraz spory o granice wspólnoty w warunkach pluralizmu.

/// Do 15 września 2026 r. czekamy na zgłoszenia zawierające tytuł, abstrakt o długości nieprzekraczającej 500 słów, imię i nazwisko autora, afiliację instytucjonalną oraz adres mailowy, które prosimy przesyłać pod adres: sekretarz@stanrzeczy.edu.pl.

/// Do 30 września 2026 r. redakcja przekaże autorom informację o akceptacji lub odrzuceniu propozycji artykułu.

/// Do 31 stycznia 2027 r. gromadzimy teksty o objętości nieprzekraczającej 1,5 arkusza wydawniczego (60 tys. znaków ze spacjami), zredagowane zgodnie z wymogami technicznymi czasopisma.

/// Ukazanie się numeru planowane jest na 2027 r.

Wszelkie pytania prosimy kierować pod adres sekretarz@stanrzeczy.edu.pl.

Język zgłoszeń: polski, angielski

Bibliografia

/// Berger P. 1979. The Heretical Imperative: Contemporary Possibilities of Religious Affirmantion, Anchor Press.

/// Bourdieu P. 1977. Outline of a Theory of Practice, Cambridge University Press.

/// Bourdieu P. 1991. Language & Symbolic Power, Polity Press.

/// Jorgensen D.W. 2017. Approaches to Orthodoxy and Heresy in the Study of Early Christianity, „Religion Compass”, t. 11, nr 7–8, art. e12227, https://doi.org/10.1111/rec3.12227.

/// Pelikan J. 1971. The Christian Tradition: A History of the Development of Doctrine, t. 1: The Emergence of the Catholic Tradition (100–600), University of Chicago Press.

/// Quinn G.J., Davidson J.D. 1976, Theology: Sociology = Orthodoxy: Orthopraxis, „Theology Today”, nr 32, s. 345–352.

/// Ratzinger J. 2011. Jezus z Nazaretu. Część II. Od wjazdu do Jerozolimy do Zmartwychwstania, [tłum. W. Szymona], Wydawnictwo Jedność.